ANKARA’DAKİ TATAR YURDU TOYDEMİR

Toydemir’de Haziran Tepreç zamanıdır...

ANKARA’DAKİ TATAR YURDU

Timur Özkan

ozkantimur@yahoo.com

Kısaca Tatarların bahar bayramı olarak nitelendirebileceğimiz ve kadim bir Kırım Tatar geleneği olan Tebreç (Tepreş olarak da anılır) ülkemizde de özellikle Tatar nüfusun yoğunlukta yaşadığı yörelerde kutlanmaktadır. Tatar kültürünün önemli öğelerinden biri olan Tebreç kutlamalarının Ankara’daki adresi Polatlı’nın Tatar köylerinden Toydemir’dir. Nüfusunun tamamı Kırım Tatar olan Toydemir’de düzenlenen kutlama etkinlikleri her yıl Haziran ayında gerçekleştirilmektedir. Toydemir ayrıca her yıl gelişerek büyümekte olan Kırım Hatıra Ormanı’na da ev sahipliği yapmaktadır. Sakarya Meydan Savaşı’nın da cephe hattında yer alan Toydemir’in bir diğer özelliği ise tarihe tanıklık etmiş olmasıdır... 

Tarih boyunca Tatarlar

Tarih demişken; bütün bu özellikleriyle, Anadolu’nun diğer köylerinden ayrılan Toydemir’i gezmeye başlamadan kısaca tarihine göz atmak istersek, ondan da önce Kırım Tatarların tarihine bakmakta fayda vardır. Bugün Volga Tatarları ve Kırım Tatarları olmak üzere iki büyük halk olarak varlığını sürdüren Tatarlar esas itibariyle Orta Asya kökenli bir Türk (Kıpçak) boyudur.  Volga Tatarları halen Rusya’ya bağlı Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nde yaşarken yakın zamana kadar Ukrayna’ya bağlı özerk bir cumhuriyet olan Kırım Tatarları ise tartışmalı bir halkoylaması sonucu Rusya Federasyonu’na bağlanmışlardır.

Öte yandan tarih boyunca yaşadıkları sürgünlere ve göçlere bağlı olarak Avrupa’dan Çin’e pek çok ülkede küçük gruplar halinde yaşayan Tatarların bir kısmı da Anadolu’ya yerleşmiştir. Eskişehir başta olmak üzere Anadolu’nun birçok yöresine dağılan Tatarlar genellikle Kırım’dan gelmişlerdir. 1860’larda vatanlarını terk ederek o zamanki Romanya’nın, şimdiki Bulgaristan’ın Dobruca kentine yerleşen ve daha sonra 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşında (93 Harbi) Dobruca’nın Osmanlı İmparatorluğu’nun elinden çıkmasıyla, 1905 yılında Anadolu’ya göç eden Kırım Tatarların bir kısmı da Ankara’nın Polatlı ilçesinin köylerini yurt edinmişlerdir.

Genellikle Kırım Tatarları olarak anılmakla birlikte araştırmacı tarihçilerin görüşlerine dayanarak kendilerine Kırım Türkleri demeyi tercih eden bu grubun, Kırım’daki gelenek ve göreneklerini yaşatmaya çalıştıkları köylerden biri de Toydemir’dir. Bu açıdan oldukça özel ve öncü bir konuma sahip olan Toydemir aynı zamanda gazi bir köydür.

Kurtuluş Savaşı’nda Toydemir

Sakarya Meydan Savaşı esnasında Albay Deli Halit Bey’in komutasındaki 12 Grup Karargahı olan Toydemir, tarihi savaşın bizzat tanığı olduğu gibi 12 gün süreyle de düşman işgali yaşamış ve bu işgal günlerinde bir diğer Kırım Türk köyü olan Karakuyu’ya çekilmek zorunda kalmıştır.

O an, düşmanın Ankara hedefi önündeki bir engel daha kalkmıştır ama en sonunda Türk halkının bağımsızlık azmi galip gelmiş, savaşın kaderi değişmiş ve Yunan Ordusu geri çekilmek zorunda kalmıştır. 22 gün 22 gece süren çarpışmalar sona erdiğinde çevresindeki Çal, Mangal ve Türbe tepelerle birlikte Toydemir de işgalden kurtulmuştur. Düşmanın yakıp yıktığı köy, kahraman ve çalışkan sakinleri tarafından kısa sürede eski haline getirilecektir.

Kırım Kültür Mirası Toydemir’de yaşıyor

Bugün hala Tatarcadan başka bir dil bilmeyen dede ve ninelerin yaşadığı bir köy olan Toydemir kışın 20’yi, yazın 40’ı geçmeyen hanesiyle kendisi küçük ama nüfuzu büyük bir köydür. Genellikle çiftçilikle geçinen köy; kurulduğundan bu yana Kırım Tatar gelenek ve göreneklerinin yaşatıldığı otantik bir yaşam sürdürmektedir. Günümüze de devam ettirilmekte olan ve bazılarının Kırım’da bile unutulduğu söylenen bu gelenek ve görenekler daha çok yöresel yemeklerde ve geleneksel kutlamalarda kendini göstermektedir.

Örneğin Tatar mutfağının başlıca lezzetlerinden olan; çibörek, tabaqbörek, ogüzbörek, qıyıq cantıq, kiçke cantıq, qavurma, sarburma, keçmeçe, mamelek, alişke şorbası, omaç şorbası, erişte şorbası, laqşa, qartoplu-baqlalı laqşa ve qöbete Toydemir sakinlerinin asli yemeklerindendir.

Toydemir ayrıca geçmişi çok eskilere uzanan bir Kırım Tatar geleneği olan Tepreç’i, her yıl eksilmeyen bir coşkuyla kutlamakta ve yarınlara taşımaktadır.

Kayda Bolsan Bol Tepreç’de Toydemir’de Ol

Toydemirlilerin kendi dilleriyle böyle ifade ettikleri, Tepreç’in kendileri açısından önemi; tercümeye veya ilave açıklamaya gerek bırakmayacak şekilde açıktır. Peki, nedir Tepreç? Kısaca; Kırım Tatarlar tarafından Hıdırellez’den sonra kutlanan bir çeşit bahar bayramı olarak özetlemek yanlış olmaz.

Günün anlam ve önemini belirten konuşmaların da yapıldığı bir piknik şeklinde gerçekleştirilen kutlamalar esnasında geleneksel halk oyunları da sergilenir. Geçmişi yüzyıllar öncesine uzanan Tepreç şenlikleri, Tatar nüfusun çok olduğu Eskişehir, Ankara ve İstanbul gibi illerde düzenlenir. Çevre ilçe ve köylerde yaşayan Krırım Tatarların da katılımıyla kutlanan şenlikler, geleneksel bir Kırım yemeği olan çibörek ikramıyla sona erer.

Yöredeki kutlamaların merkezi konumundaki Toydemir köyünde oluşturulan Tepreç alanı, aynı zamanda Kırım Tatar kültürünün yansıtıldığı daimi bir sergileme alanıdır. Alanda yer alan panolarda; köyün ileri gelenlerinden Şevki Bektöre ve Şükrü Alkan, Sivas Kongresi delegelerinden Cemil Cahit Toydemir, “Dilde, fikirde, işte birlik” sözleriyle tarihe geçen Kırım Tatarı eğitimci ve yayıncı İsmail Bey Gaspıralı ile Kırım Milli Marşı “Ant Etkenmen”in şairi Numan Çelebicihan’ın isimleri yaşatılmakta ve ayrıca Ant Etkenmen’in sözleri ve Tatar milli aşlarından çibörek tanıtılmaktadır.

Kırım Hatıra Ormanı

Toydemirlilerin Tepreç alanına verdiklerin önemin bir diğer göstergesi de bu alanda oluşturulmakta olan Kırım Hatıra Ormanı’dır. İlk fidanların 2006’da toprakla buluştuğu Kırım Hatıra Ormanı, her yıl yenileri eklenen fidanlarla hızla büyümekte, çorak Anadolu bozkırındaki Toydemir giderek yeşil bir vahaya dönüşmektedir. Ağaçlandırılmakta olan 150 dönüm büyüklüğündeki alanda bugün için 7 binden fazla meyve ve süs ağacı dikilmiş olup bu sayı her sene dikilen yeni fidanlarla artmaktadır.

İdealist Kırım Tatar gönüllüsü Vecdi Özgey’in öncülüğü ve Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği ile Derneğin yeni kurulan Toydemir Şubesi’nin işbirliğiyle yürütülen ağaçlandırma çalışmaları: aralarında her yıl çok sayıda fidan diken Tempo Turizm gezginlerinin öne çıktığı çok sayıda gönüllü kişi ve kuruluş tarafından desteklenmektedir. Her yıl Kasım ayında, Tepreç benzeri bir şenlik atmosferinde gerçekleştirilen Kırım Hatıra Ormanı ağaç dikimi etkinlikleri de Toydemir’i ziyaret için ikinci bir vesile olarak not edilebilir.

Nasıl Gidilir?

Ankara’ya 100, Polatlı ilçe merkezine 23 km uzaklıktaki Toydemir köyüne gitmek için, Ankara Eskişehir yolu üzerindeki Polatlı kavşağından güneye, Konya yönüne devam etmek gerekiyor. Buradan itibaren yaklaşık 15 km sonra, yolun sağ tarafında karşınıza çıkacak olan taşocağı şantiyesini geçince, bu defa yolun sol tarafında Toydemir tabelasını göreceksiniz. Burada Konya yolundan ayrılarak doğuya yöneldiğinizde sadece 6,2 km sonra Toydemir’e ulaşabilirsiniz. Unutmayın, Toydemir’de Haziran, Tepreç zamanıdır.

(Kesin tarihler veya ayrıntılı bilgi için www.polatlitoydemirkoyu.com)