Eski Qırımtatar Milliy Matbuatında Diaspora Meselesi

Eski Qırımtatar Milliy Matbuatında 

Diaspora Meselesi

 Soñ vaqıtlarda ana-vatan yalısı ve diger taraflarında, yani Romanya, Bulğaristan, Türkiyede toplu yaşağan türk-tatarlar arasında ğayrıdan qurulğan medeniy köpür milliy maarif, til, edebiyat, folklor, tarih kibi sahalarnıñ keñişlenmesine sebep oldu. Bunuñ misali, E. Özenbaşlınıñ “Qırım muhacirleri: 1860 − 1862”, E. Qurtumer ve müellifdeşleriniñ “Qırımtatar hicret edebiyatı”, M. Ülküsalnıñ “Kırım Türk Tatarları: dünü, bugünü, yarını”, Z. Karadavutnıñ “Kırım Tatar folkloru”, P. Kadrizadeniñ “Kırım-Romanya: iki ülke”, H. Kırımlınıñ “Türkiyedeki Kırım Tatar ve Nogay köy yerleşimleri”, N. Mahmutnıñ “Romanya Türk Tatar edebiyatı”, N. Bakırcınıñ “Kırım Tatar masalları”. Bu bahs etilgen müellif ve kitaplar yanıñda daha onlarca isimlerni hatırlamaq mümkün. II. Dünya Muharebesi ve evvel yayınlanıp bugün Rusiye, Ukrayna ve diger dünya kütüphanelerinde tertipsiz, dağınıq durumda bulunğan qırımtatarca gazetalarnıñ bir ucunı tapmaq içün Qırım Merkeziy Arşivi fondlarına müracaat ettik. Bu yerde, sovyet devri rejiminiñ eseri halâ duyulğanı sebebinden çoqsu milliy variyetimizle bağlı materiallar oquyıcı eline berilmeyip gizli tutula. Keza bular, milliy uyanıqlıq ceryanı sıfatında tamır halqınıñ eline tüşerek şovinistik devletiniñ sistemine qarşı küçlü bir aletine çevrilebileceginden saqınır. Velâkin bazı maqale serlevhaları qırmızı, yeşil merekep ile belgilengen “Azat Qırım” kibi gazetalarınıñ kerçekli sahifeleri qırımtatarlarınıñ 18 mayıs matem künü arfesinde rus sahtekâr tarihçileri içün büyük fitne ocağına aylana. Mezkür harbiy neşir orğanınıñ okkupasyon hükümdarlarınıñ basqısına baqmadan esas vazifelerden mahalliy ehalisine dünya olaylarını tanıtmaqnen beraber maneviy, milliy kültür duyğusını terbiyelemekti. Böyleliknen, gazeta Romanya-Almanya münasebetleri, Türkiye bitaraflığı, Qırımda milliy mektepleriniñ ğayrıdan açılışı, camilerde ezan sesleriniñ canlanması, teatro ve oyuncılar ansamblleriniñ medeniy işke kirişmesi kibi mühim meselelerine keniş meydan bere. Bunu az körüp de, hocalar aktivini celp ete ve ders programlarını tertip etme, dersliklerni ve oquv kereklerini közden keçirme işini başlay. 1940’nci senelerniñ başlarında Alman ve Romanya askerleri Qırımğa kirdikçe qırımtatarlarnıñ yurttan tış yaşağan qardaşları ile haberleşmeleri daha sıq-sıq şeklini ala. Bu münasebetile “Azat Qırım” abunecileriniñ diqqatını celp etmek içün Dobruca tatarları yaşayışından bahsetken maqaleler, yorumlar ve mektüplerni bastıra. Bu qonusını açqan neşirniñ baş muharriri, yazıcısı Mustafa Qurtiy “Qırım ve Dobruca tatarları” adlı maqalesiniñ ilk satırlarını “Qırımda bir çerik asır muddet içersinde hüküm sürgen bolşevik-kommunist devri bizim içün, içersine yarıq kirmegen, aq bir söz eşitilmegen, pencereleri, qapuları qalın demir parmaqlıqlarnen pekitilgen haqiqaten büyükten büyük bir zindanğa çevrilgen edi. Bizlerniñ bunda harice olup keçken siyasiy, iqtisadiy ve içtimaiy hadiselerden degil de, memleketniñ dahilinde hatta qomşu şeherlerde zuhur etken eñ adiy bir hadiselerden birge haberimiz olmaz edi. Olğanı halda dahi onu bizge bolşevik gazetaları yalıñız qızıl tüste boyanen örtüp kösterir ediler” kibi qalp iñiltilerle başlar. Ve Vatandan öksüz qalğan kardaşlarnıñ Qırımğa nisbeten hür mühitte yaşağanını anlatırken, olarda ta 1900 senesinden beri bir çoq içtimaiy cemiyetlerin meydanğa kelgenini, çeşit adda çoqtan-çoq içtimaiy-siyasiy ve iqtisadiy gazeta ve jurnallarnıñ neşir olunğanını tarifler. Söz sırası Romanyada Aşçılar degen tatar muhacirleri köyünde doğğan Mehmet Niyaziyniñ ömrü ve icadını tahlil etmekten büyük zevq çeker. Körümli edebiyat erbabı ve halq tercümanı olğan Niyaziy efendi ilken 1898 senesi 20 yaşında Qırımğa kelip hocalıq yapa. 1899 yılı zarfında ise İstanbul darülmualliminde oquy. 1900 senesi Qırımğa kele, faqat çarlıq polisniñ taqibinden dolayı memleketni terk etmege mecbur ola. Dobrucada muallimligini qaldırmayıp “Dobruca sesi”, “Teşviq” gazetalarda muharrirlik vazifesini eda ete. 1914’de Mecidiye şehrine avuşup Müsülman Lisesinde türk tili ve edebiyatı hocası ola. Bundan soñra 1917 senesi hürriyet ve I. Qırımtatar Qurultayınıñ açılışı munasebetinen yurtuna tekrar kele. “Millet” gazetasınıñ hadimleri E. Feyzi ve Y. Vezirovnıñ bergen haberine köre, M. Niyazi 1918 senesiniñ soñlarında intişara başlağan “Haq ses” gazetasında doktor Muhammed Nurinen muharrirlikke tayın etile.

 Bazı biografik noqtalarını açıqlamaq niyetinen “Azat Qırım”nıñ nüshalarına ne qadar müracaat etsek, o qadar da hep yañı ve yañı keşflerge malik olamız. Bu kez 1942 senesi temmuz ayında basılğan nüshasında Dobruca tatarlarınıñ ömürleri, turmuşları, iqtisadiy ve siyasiy vaziyetlerinen tanış etüv boyunca emissionerlik vazifesininen Qırımğa kelgen Sebat Hüseyin şahsını rastketiremiz. O, Romanya hükümetiniñ havalesinen tatar askerlerge imamlıqnı Aqmescitteki camileriniñ birisinde vatan sevgisi ve iman mevzusında vaazdan başlar. Bu yerde merhum hocası M. Niyaziyni Dobrucada Qırımnıñ istiqlâliyeti üzerinde davanı ilken ortağa çıqarğan kişilerden birisi diye ğururlanır. Tesirli çıqışını “Bizim milletimiz dünya tarihiniñ eñ qahramanlı sahifelerini yazğan bir milletdir. Bunuñ kibi bir milletniñ varolması ve onuñ her yüzünde bir yurtu olması haqtır. Tatar milletine özüniñ dört bir tarafqa dağılıp ketken evlâtlarını ğayrı baştan öz yurtuna − Qırım Yeşil adasına toplamaq ve quvançlı ömür qurmaq vazifesi tüşe...” sözlerinen yekünleyerek Qırımnıñ tatar köylerini dolaşmaq ve köy halqlarınen tanışmaq meramını añlata. Aynı ceryanda qayd etilgeni kibi, Dobruca tatarlarınıñ yaş imam ve istidatlı bestekâr Sebat efendiniñ yazğan “Yurt hasretligi”, “Qart anaylar, babaylar” ve “Çelebicihanğa” eserlerini icra etmek içün tatar teatri yanında koro meydanğa ketirmek qararlaştırılğanına qani olamız. Böylelikle, 20 mart, 1914 tarihinde Dobruca bölgesi Acılar köyünde dünyağa kelgen S. Hüseyinniñ bugün hayatı ve icadınen alâqalı birdebir malümatı elde olmağan Qırımlılar mezkürniñ haqqında Türkiyedeki Qırımtatar dernekleri tarafından yayınlayanaraq, Qırımda darqatılğan dergilerden duydı. Belli ki, 2012 senesi Köstencede S. Hüseyin adına açılğan Qırımtatar Kültür İnstitutı icatkârnıñ prestijini daha bir qat yükseltti. 9 − 11 ekim, 2013 tarihlerinde Eskişehirde (Türkiye) olup keçken “III. Uluslararası Tatarların Tarihiy Mirası” sempozyumda açqan qonumız boyunca çıqışta bulunaraq, hayırlı vesile dünyace meşhur tarihçi Kemal Karpat’nen körüştik. Ve onuñ Sebat Hüseyin ile beraber Mecidiyedeki imamlar lisesinde aynı sınıfta tahsil alğanı haqqında özünden müjdeli haber aldıq.

 “Haq topraq”larda yerleşken türk-tatarları dairesinde eñ popular sayılğan Ethem Feyzi Gözaydın ve onuñ klassik şeklinde yazğan “Kırım Türklerinin Yerleşme ve Göçmeleri” eserinde Osmanlı İmperatorlığınıñ idaresindeki memleketlerge köçken qırımtatarlarnıñ sayısı yaqlaşıq bir buçuq milyonğa qadar kelse, nice faizi qarada, suvda açlıqtan, suvuqtan, hastalıqlardan ve ilh. sebeplerden helâk olğanlarına yazıqtır. Aksi halda, 1926 senesinden itibaren Qırım steplerini menimsemege kelgen yehudiler aqıntısını toqtatmaq ve olarnıñ yerine yurttan tış qalğan qırımtatarlarnı keri qaytarmaq mücadelesini başlağan türk-müsülman azatlıq hareketiniñ faal iştirakçisi Veli İbrahimni añmalı. “Yeñi dünya” (1918 − 1941) gazetasınıñ vastasıyle Qırım Merkezi İcra Komiteti reisliginde bulunğan Veli efendiniñ maqalelerini izleyerek, mında ilk körünişten zıddiyetli, faqat stratejik olaraq nazik siyasetini taşığan ğayelerni körebilemiz. Qırımda topraq taqsimi meselesini Sovet hükümeti yolbaşçılarınen demokratik şeklinde çözecek olsa da, ahırı 1928’de GPU hadimleri tarafından yaqalanıp qurşunğa tizile. Onuñ vefatınen beraber qırımtatarlar diasporası da Qırımğa qaytmaq ümütten kesildi. Velhasıl, Qırımda Yehudi Cumhuriyetini meydanğa ketirmek planı mezkürlerniñ yalñız milliy folklorında ifade olundı. Misal olaraq, bu Gertrude Rady, Vira Lodzinsky, Vilde Katshke, Veretski Pass, Alby Kass (Klezmer Shpil Orchestra, (Israel) taraflarından ibrani maqamında icra etilgen “Zhankoye” (“Canköy”) yırı, “Bağçasaray Haytarma”sı, “Ağır-Ava Haytarma”sı, “Qalabalıq” kibi oyun interpretasyonlarıdır.

 Yuqarıda adı keçken E. Feyziniñ Qırım faaliyetini açıqlamaq içün kene bu 1948 senesi çıqqan “Qırım türkleriniñ yerleşme ve köçmeleri”ni alayıq. Bu yerde Cafer Seydahmet kitapnıñ “Önsöz” qısmında − 1881’de Silistrede doğup, İstanbulda yüksek Ticaret Mektebini bitirgen Feyziniñ 1906’da Kezlev Rüşdiye mektebini idare etkenini; onuñ 30 sene zarfında Qırım, Kafkasya müsülman oquv yurtlarında hocalıq yapıp genç nesline türkçülük medeniyetini aşlağanını bahsete. Ethem ile Paris talebeligini, Qırımda olğan körüşmelerini hatırlayaraq biraderiniñ 1936 senesi hatır sorulacaq halda İstanbulğa taşınğanını tarifley. Bu kibi ehemmiyetli satırların işimizniñ ilerilemesine de büyük tesirini körgen edik. Anca endi çoq añılğan Birinci Qurultayınıñ resmiy naşir efkârı “Millet” gazetasınınıñ metinlerini tarafımızdan arap hurufatından latin elifbesine aqtarılıp bibliografiler, keniş izahlar, sözlükler ile “Millet Cevherleri” adlı 1917 − 1920 ss. “Millet” gazetasında basılğan edebiy publitsistik eserler Antolojisi basıldı. İşte, bu 2012 senesi matbaa yüsüni körgen kitapta N. Çelebicihan, C. Seydahmet, H. Ayvazov, H. Odabaş, O. Murasov, C. Kermençikli, A. Qadrizadeniñ orijinal eserleri ilk kere bir yerde toplandı. Şu añda neşirge Antolojiniñ ekinci kitabını hazırlayaraq Ethem Feyziniñ de çoqtan beri dünya yüzüni körmegen publitsistik eserlerini de qoştuq. Bugün, keçken asırlarda Qırımda neşir olunğan eski gazeta ve mecmualarını araştırır ekenmiz, maqaleleri astında “E. Feyzi”, “Romanyalı E.F.”, “E.F”. ve yoqsa “Romanyalı Noman Baybörü”, “Köstenceli Qırımizade Osman-Nuri”, “Eski Qırımlı”, “M. Niyazi”, “Ziya efendi”, “Dobrucalı Sebat Üseyin”, “Müstecip A.F.”, “Umer-Sami Arbatlı”, “Ş. Bektöre”, “Doktor İsmail Ahmetov”, “Doktor Meryem Milkamanoviç”, “Litvanyalı Ayşe İshakova” ve diger isim ve mahlâslarnı pek çoq rastketiremiz. Bazen bularnı ne şahsiyetten ne de faaliyetten bilgimiz olmayıp, çeşitli milliy gazeta nüshalarından sistematik işi sayesinde haqqında taziyeler, hatırlavlar ve seslenüvlerden tapılğan zerre kibi malümatqa sevinemiz. Bularnıñ sırasına Qırımda doğup, faqat sovyet hükümetiniñ tazyıqı sayesinde memleketni terk etmege mecbur olğan millet qahramanlarını da qayd etmeli. Bu faaliyeti Vatanda başlanğan Cafer Seydahmet, Celâl Meyinov, İbadullah Grabov, Hablâkim Hilmiy, Ahmet Özenbaşlı, Seydali Mustafayev, Cengiz Dağcı kibi icadı az ögrenilgen şahslarıdır. Mezkürlerniñ eserleri bir tertipke ketirilmesini ve etraflıca incelemesini beklerken qırımtatar milliy tarihiniñ haqiqatını, ğayesini saqlay. Anca biribirinden ayrılğan milletni yalıñız bir Vatan ğayesi birleştirecektir.

 Yayınnıñ yerini fazla almamaq içün maqalede olğan bütün dipnotlarını sildim.