Qırımda eski qırımtatar devriy matbuatnıñ medeniy yarıqlandıruv missiyası

Qırımda eski qırımtatar devriy matbuatnıñ medeniy yarıqlandıruv missiyası

 Seleflerimizniñ halq-azatlıq mücadelesini aks ettirgen arşiv malümatlarını bir sistemge ketirmek arzusınen başlağan işlerini devamlayaraq, muharebe ve evvelki milliy matbuatnıñ sırf haber, eglendirme bir menbaası degil. Daha fazla, bunuñ Qırımda müsülman ilim-fen fikriniñ şekillenmesine esas qoyğanına qanamız. Zira, mahalliy yayınlar oquycınıñ arzu, ihtiyaclarnı temelden ögrenir. Cemiyetin olsun içtimaiyet, siyasiyet ve olsun iqtisadiyet, medeniyetten bihaberligininiñ ögüni almaqçün çağrılğan mühim mevzularğa toqunır. Bu münevverler ve mutaassip dinciler arasındaki mefküreviy qavğalar; aileviy münasebetler; türkiy halqlarnıñ lehçe, hat-yazı cihetten yaqınlaşması (yoqsa, biribirinden uzaqlaşması); milliy tahsilniñ her kez içün lâyıqlığıdır. Türk-müsülman matbaacılıq añanesiniñ inkişafında “Terciman” matbaahanesi hem gazetasınıñ olğan rolü haqqında laf açsaq, İsmail Gaspralı ve safdaşlarınıñ ğayeviy baqışların tesirini qaydsız qaldırmaq mümkün degildir. Keza, onuñ başlağan maarif missiyası ilken Rusiye imperatorlığı hudutlarında yerleşken türk-müsülmanlarda demokratik tahsilniñ kerçekleşmesini köz ögünde tuta edi. Bu yerde, Qırımda yañı ses usulı boyunca oqutılğan ilk mekteplerniñ ne derece populâr olğanını hatırlamaq kerek ki, Gaspralı “Terciman” yardımınen ortalıqqa patlağan bomba kibi tesir bıraqıp, türk-tatar halqlarınıñ milliy maarifine nisbeten olğan yañlış tasavurlarını sarsıtmaqçün büyük ğayretler köstere. Bundan ğayrı, işbu cedidcilik dalğası diger halqlarnıñ, şu cümleden taciklerniñ milliy-azatlıq hareketini belli bir derecede canlandırdı ise, bularnıñ münevverleri şuur, mustaqillik, til sağlamlığı üzerinde çıqqan tartışmalar sayesinde modern türkçülik ğayelerin kendilerine zıt kelgenini tanıdılar. Masrur Abdullah “Tacik publitsistikasında milliy ayniyet evriminiñ meseleleri” doktora tezinde bu hususta yazarken, tacik publitsistikasında türkçülik ğayesi tenqidge oğratılmasınen beraber yañı tacik kimliginiñ şekillenip başlağanını qaydlay. Böyleliknen, Gaspralınıñ faaliyeti türkiy halqlarnıñ bir til, ğaye üzerinde birleşmelerine bağışlanıp, türk olmağan müsülmanların kendisini millet olaraq tasavvur etmelerine esas bere.

 Eski künlük neşirlerin sahifelerinde qırımtatar milliy maarif özgünliklerini araştırırken, devirniñ mühitine muqaytlıqnen yanaşmalımız. Çünki yarımadada hükümetniñ hep deñişip turğanı sayesinde mürekkepleşken siyasiy durumı da matbuatnıñ keyfiyetine tesir ete. Bundan ötrü mevzunı terence açıqlamaq niyetile sürgünlikten evvel Qırımda müsülman matbuatınıñ esas devirler tasnifini nümayış etemiz:

 − Çarlıq devrine ait muvaqqat matbuatı (“Tonğuç”, “Terciman”, “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Alem-i Sübyan”, “Ha-ha-ha”, “Uçqun” ve ilh. ); − 1917 senesinden itibaren çıqqan neşirler (“Qırım ocağı”, “Millet”, “Krım”, “Haq ses”, “Qırım Müsülmanları”, “Yeñi dünya”, “İşçi halq”, “Al bayraq”, “Qızıl Qırım” ve ilh.); − Almanlar okkupatsiyası yayımları: 1942-1944 ss. (“Qızıl Qırım”, “Azat Qırım”, “Ana Yurt” ve ilh.).

 Fevqaniy devirler zarfında Qırımda yüzge yaqın gazeta ve mecmua matbaa yüzünden çıqsa, bular ekseriyetle qırımtatar tilinde arap, latin ve kiril hurufatınen basılır. O zaman neşirleri sırasında mektep talebeleri tarafından hazırlanğan elyazma divar gazetelerini de rastketirmek mümkün. Bulardan künümizge qadar belki tek nüshası saqlanğan “Nenkecan” adlı edebiy-maarif mecmuasıdır. Bu cıltı Avrupa tarzına beñzep kiyingen, elinde kitabı genç muallimeniñ resmi ve “Oquyıcılarnıñ faidesini tüşünir, oqumağanlarnı da unutmaz aylıq jurnalı" şiarı ile süslengen neşirniñ ilk sanı 1922 senesi dünya yüzü köre. Bundan dolayısıle şöyle bir hulâsa çıqarabilemiz ki, İsmail Gaspralınıñ neşircilik mektebinden menşei olğan cedidcilik hareketi qırımtatar milliy matbuatınıñ temelini qoydı. Halqnıñ medeniy yarıqlandırması cihetten “Millet” gazetası da ğayet meraqlı. Neşirniñ parlaq ve mahsuldar yazıcılarından birisi Habibullah Odabaş olup, ileride Qırım ASSR Halq Maarif Komissarlığınıñ nufuzlı hadimi sıfatında yıllar devamında ana tilinde oquv sistemasını araştıra. Ve bu sayesinde öz içün kölemli bir ıstılahlar luğatını bile hazırlay. Bediy-publitsistik eserlerde qullanğan sade, funtsional tilinen vatandaşlarnıñ kommunikativ ilişkilerini qolaylaştırmağa ğayretler köstere. Çünki halqnıñ medeniy seviyesi yükselmesinen birlikte onuñ yañı sahalarını menimsemesine dair peydalanğan ihtiyacların artacağını güzel añlay. Bunuñ örnegini o devir gazetalarda hocalar mektebi, zenaat kursları, pansionlar, gimnaziyalar, institutlar, qıraathanelerin açılğanı haqqındaki bildirüvlerinden ögrenebilemiz. İşte, 1917 senesi “Millet”te qırımtatar tayare mektebiniñ açılğanını bildirgen “Tatar tayare mektebi” adlı bildirüvni alayıq. Bu yerde mezkür mektep tecribeli kadrlarnen teminlenmegeni sebebinden ötrü Hariciy ve Harbiy İşler Direktorı Cafer Seydahmet tecribeli uçucılar konkursını da ilân ete. Söz kelimi, B. Çobanzadeniñ tecribesine müracaat etkende, terminlerniñ eki türlü, yani ilmiy ve pedagogik añlamlarını taşığanını ögrenemiz. Böyleliknen, alim, terminler olmasa, mekteplerde hocalıq yapmaq, ilmiy kitaplar yazmaq mümkün degil, diye tesbit ete. Meseleniñ kerginligini bugünki milliy mekteplerinde de körebilemiz. Bu yerde terminologik apparatı zaten işlenmegeni sebebinden “Qırımtatar tili ve edebiyatı” derslerinden ğayrı büsbütün fenler rusça oqutıla. Bu cihetten Almanya tarafından işğal etilgen Qırımda 1942 senesinden itibaren 1944’ne qadar çıqqan “Azat Qırım” gazetası alimler içün qıymetli bir menbaa kibi sayılabilir. Neşir sütünlerinde sovyetler idaresi zamanında ğayıp etilgen maneviy, maleviy degerliklerniñ ğayrıdan tiklemesi üzere faal teşviqat yapıla. Bu yerde, qırımtatar nutuq medeniyetine de ayrıca qıymet kesile. Haman-haman her bir sanda rusça-qırımtatarca harbiy terminler luğatı derc oluna. “Hoca ve talebelerge yardım” rubrikası altında mektep programmalarınıñ materialları, Mustafa Qurtiy, İbadullah Grabov, Mehmet Sevdiyar, Abdullah Kürkçi, Hasan Çergey, Ezel Lâtif, Vacip ve diger körümli sanat erbaplarınıñ külturolojik maqaleleri, bediy eserler basıla. Mezkürlerniñ çalışmalarında edebiy tilniñ imlâsı, yarımadada teatr, mektep, müsülman diniy cemiyetlerniñ ömründe edebiy tilniñ yeri kibi meseleler aydınlatıla. Ve 1930-40 ss. qırımtatar münevverleriniñ kütleviy sürette tazıyıqqa oğratılması ve bu şaraitlerde icat etken şahslarnıñ şekillenmesine dair izahlar berile.

 Bu vesile o devir Aqmescit tatar teatriniñ direktorı Grabov İbadullah yazğan “Biñde biri” maqalesini alayıq. Müellif NKVD hadimleriniñ mahbüslerge nisbeten yapqan işkencelerini böyle tarif ete: “1937 − 1940 seneleri bolşevik zamanınıñ tarihinde namlı devirlerden biridir. O devirde milyonlarca günâhsız adamlar qıynaldı, sürgün etildi ve öldürildiler. NKVD’nıñ qanlı pancasına rastkelgenlerden biri olaraq, anda körüp keçirgenlerimni, hayırlı bir fursat sayesinde NKVD’ge tüşmey qalğanlarnen ortaqlaşmaq içün, o lânetli keçmişke qısqadan bir nazar taşlayım. Geceniñ bir maalinde NKVD hadimleri, evimni tintip çıqqan söñ, özümni alıp, onuñ qaranlıq mağazlarınıñ dım odalarından birisine attılar. Qaranlıqta kameralarnıñ ağır qapılarınıñ kilitleri açılıp-yapılğanı ve koridordaki qaravullarnıñ çirkin-çirkin sögüngenlerinden başqa ses eşitilmey edi. Odamnıñ yernen bir kelgen camsız bir penceresinden suvuq küz yeli üfüre, köşede turğan bozuq krandan çement polğa toqtamay suv tamlay. Men bu dehşet ve suvuqtan qaltırap başladım. Birazdan qapı açıldı, bir rus qadını elindeki qopqasına bozuq krandan suv toldurıp aldı ve maña yavaştan:

− Erişme, ne yazsalar, oña imza et, o vaqıt seni krovatlı, sıcaq odağa yerleştirirler hem horlamazlar, dep çıqtı.

 Bu sözlerniñ manasını añlamaq içün tüşünip oturğanda, qaravullardan birisi kelip, koridorğa çıqmamnı emir etti. Men çıqtım. Koridorda qapısına büyük kilit asılı 12’nci nomerli kameranı açıp, meni içerige itep ciberdi ve qapını kene de kilitledi. Kamera içersinde 4 koykanıñ birisi boş edi”.

 Bundan soñra, cansız, ağır hastalanğan mahbüs arqadaşları haqqında bahs eterken, bularnıñ ardı-sırasız sorğularda ayaq üstünde turğanını ve ayaqları şişken halda yürip olamağanını açıqlamağa tutuna. Mezkür devriy neşirdeki materiallar hususiy bir tüs taşığanları içün bu küngece olarnı açıqtan tahlil etmek mesüliyetini boynuna alğanlar azdır. Barsa, bu N. Naumova, V. Gurkoviç, N. Kiselyova, A. Şemizade, N. Yablonovskayadır. Soñkisi ise, qırımtatar matbuat evriminiñ tedqiqatçısı olaraq, zenaatdaşlarına köre “Azat Qırım” gazetasınıñ mefküreviy yonelişlerin aydınlatuv meselesine ilim muqaytlığı ve suvuqqanlığınen yanaşa. Velâkin, til zorluqlarına şikâyetlense de, gazetanıñ tili diger neşirlerine köre, olduqça sade ve zemaneviy edebiy tilimizge yaqın kele. Metinlerde ise adiy oquycılarğa añlaşılmağan acem sözleri siyrek, yani “Bizim tilimiz” maqalesiniñ müellifi Qonaqbaynıñ qayd etkeni kibi, tek zaruriy olaraq pek az miqdarda qullanılır, çünki olar da, yani arapça, farsice sözleri de bıraqılsa yerine rus sözlerini almaq kerek olacaqtır.

 Zaten, bu meseleler, yani milliy til ve bivasta yazısına ait ulaşım muvasala kibi manialar mezkür neşirniñ ilk kününden itibaren soñ çıqqan numarasına qadar mevcuttı. Albu ise, qırımtatar elifbesi 1928 — 1938 seneleri zarfında qayta-qayta islâh etilip, Qırım müsülman ehalisiniñ hem içtimaiy-iqtisadiy hem de medeniy-siyasiy savatlılığınıñ seviyesine de büyük kölge bıraqqan edi. Böyleliknen, arap hurufatından vazgeçme, yoqsa latin elifbesini menimseme tarihini izlemek niyetinen Qırım Merkezi İcra Komiteti Sanayi Birlikleri Şurasınıñ naşır efkârı “Yeñi dünya” gazetasına müracaatta bulundıq. Gazeta yalñız yarımadada degil, çetelde bile (Romanyada, Bulğaristanda, Türkiyede) yaşağan qırımtatarlar içersinde latin yazısını tanıtqan başlıca neşri olup, Yañı Avrupa tipli türk-müsülman qavmini terbiyeleme işini başlay. Teraqqiyat, türk-tatarlarnıñ birleşmesi ve, nihayet, yazıda kendileriniñ özgün bir millet olaraq tanıması yolunda Yañı Elifbeniñ ne qadar perspektivli olğanına dair salmaqlı deliller ketire. Tamam bütün bularnıñ açıqlamasını B. Çobanzade, O. Aqçoqraqlı, A. Ayvazov, M. Nedim, İ. Lemanov, A. Odabaşnıñ I. Bütünittifaq Türkologik Qurultayında yapqan çıqışlarnıñ stenogrammalarında bulabilemiz. Bu yerde “Bağçasarayda latin elifbası”, “Bizler de latincilik tarafdarıyız”, “Latin harflerini qabul etmeli, etmemeli?”, “Latincilik etrafında”, “Qarayimler ve latin elifbası”, “Yeñi elifba ve qarayimler” kibi serlevhalarnen basılğan qısqa haberlerni, mektüplerni, seslenüvlerni, ilânlarnı alayıq. Bularnıñ münderecesine köre, Qırımlılar “Yañı Elifbe”si üzere keniş qulaç alğan kampanyanıñ muvafaqiyeti ileride milletniñ sağ-sağlam saqlanmasından ibaret olğanına iman ete. Bu problema millet olaraq mahvolmaq havfı altında bulunğan qarayimler içün de pek ciddiydi. Çünki bazı statistik malümatlarına köre, 1943 senesi yalñız Kezlev şehrinde qararnen 550 candan ibaret olğan qarayımler yaşay eken. İşte bularnıñ münevverleri Qırım “Yañı Elifbe” Merkeziy Komitetiniñ demokratik davranışlarından razı olup, qırımtatar milliy matbuatnıñ yüzünde halqnı ğayıp olunmasından qurtaracaq büyük ağanı köre ediler. “Azat Qırım” gazetasına qaytıp diqqatnı şuña ayırmaq isteymiz ki, bu neşir ardı-sıra birden üç hurufatnı qullanuvğa keçe. Böylece, mezkür künlük neşri yazı-hat islâhları neticesinde medeniy hayattan artta qalğan çeşit yaştaki oquycılarnıñ merağını özüne çekmege tırışa. İşte, qırımtatar eski milliy matbuatnıñ mefküreviy özegi olğan maarif meselesi bugün de pek aktualdir. Anca bu kibi temel menbalarına muracaat etip, zemaneviy Ukrayna ortamında yaşağan qırımtatar halqını ğayrıdan canlandıruv yolunı devam ettirmek içün hep yañı yol-yoruq ve tevsiyelerni tapamız. Ve bu yerde hatta bütün türk-tatarlarnıñ tarihiy evrimine tesir etken ayrı qırımtatar medeniyet erbaplarınıñ dehaiyligini bile tasdıqlayabilemiz. XIX ve XX asırlar devamında Qırımda çıqqan milliy neşirler üzerinde başlanğan araştırmalarınıñ mahiyeti de busbütün bundan ibarettir.

 Yayınnıñ yerini fazla almamaq içün maqalede olğan bütün dipnotlarını sildim.