Cenkten evvel arap elifbesinen çıqqan qırımtatar neşirleriniñ milliylik hususiyetleri.

Cenkten evvel arap elifbesinen çıqqan qırımtatar neşirleriniñ milliylik hususiyetleri

 II. Dünya Muharebesinden evvel qırımtatar milliy neşirleriniñ belli bir qısmı arap ve latin hurufatlarına bazanğanı neticesinde kiril elifbesi esasında terbiyelengen nesiller öz tamırlarından mahrum olayatqanlarını duymayıp qaldılar. Milliy-medeniy ketişatnıñ hususiyetlerini ilk ceryanlarından ögrenmege arzetken zemaneviy araştırıcısı içün bu qadim yazılar bazıda qara hisar misalinde körüne. Rusiye çarlığı, sovetler hükümeti zamanında halq intellektüal yadikârlıqlarınıñ mahv olunması, hurufatlarnıñ avuştıruv muameleleri ve ilh. tarihte belli sebeplerden dolayı milletniñ ontolojik, yani tabiy evrimi aqsaya başladı. Bügünki qırımtatar iliminiñ zayıflığı da qısmen bunıñ ile bağlıdır. 1943 senesi «Azat Qırım» gazetasında basılğan «Tilimiz ve edebiyatımız haqqında bazı qaydlar» adlı maqaleniñ müellifi Şeyhzade Noman bu hususta böyle ayta:

 «1928 senesine qadar Qırımda arap harfler ile pek çoq kitapçıqlarnen Çobanzade Bekir Sıdqiy beyniñ ilmiy eserleri, A. Özenbaşlınıñ «Hicretleri» ve tek-tük pyesler tab ve neşir etildiler. Tatarnıñ köylüsi, münevveri bularnı ala oquy ediler. 1928 senesi elifbemiz latin elifbesine avuştırılğan soñ, tatarlar kütleviy surette latincege baykot ilân ettiler. 1938 senesi ferman boyunca rus elifbesine avuştırılğan soñ, bu baykot daha keskin bir şekil aldı. Qırımtatar ziyalısı «Qızıl Qırım», «Komsomolets» gazetaları, jurnalları hiç te oqumaz edi. Qırımtatar tili zor-zıqı rus harfine, nahvına uydurıldı. Qırımtatar edebiyatı 3 epos, 4 rivayet ve Hüsein Şamil Tohtarğazınen sıñırlanabildi. Gasprinskiy, Çelebicihan, Cafer Seydahmet, Şevqi Bektöre, Çobanzade, Kermençikli, Geraybaynı ve ilh. bilgen til ve edebiyat dersi bergen hocalarımız az ediler, talebeler ise olarnıñ adlarını bile eşitmey ediler. Qırımtatar edebiyatı markası altında III ve IV sınıflardan başlap X sınıflarğa barğancek hep rus klassikleriniñ tercüme edebiyatı keçirilir edi».

 Baba-dedelerden miras qalğan tilini, hürf-adetlerini muqaytlıqnen asırlar boyu ögrenip kelgen havamf halqqa yañı elifbeleri havflı ve acınıqlı olup köründi.

 Misal olaraq, yuqarıda adı añılğan Cemil Kermençiklini alayıq. O, öz eserlerinde milletniñ uzaq ve yaqın keçmişine müracaat etip, hür devletniñ tiklemesi içün özgün ğayeler ve usullarını bile araştırıp keşf ete. Bunıñnen beraber yazıcı qırımtatarlarda milliy medeniyetniñ saqlanması ve şekillenmesi yolunda (sovetler tarafından «mutaasipli» sıfatında kösterilgen) konservatizmniñ zarardan ziyade fayda ketirebilecegini isbatlamağa tırışa. Mında eski elifbeniñ latinleştirüvi münasebetile başlanğan kampaniyasında da faal surette iştirak etkenleri arasında H. Ayvazov, H. Odabaş, A. Lâtifzade, İ. Lemanov, B. Çobanzade kibi icadiy sımalarnı rastketirebilemiz. B. Çobanzadeniñ 1926 senesi Bakuda Umum Şuralar İttifaqınıñ Birinci Türkoloji Qurultayında yapqan maruzasında şöyle denile:

 “Arqadaşlar, türk tili ile arap tili arasında fonetika ve qısmen nahv ve saire cihetinden hiç bir münasebet yoqtır. <...> Yazı ile tilin arasında ahenk olmadığından, on yahut on birinci asırdan başlayaraq, arap elifbası türk tiliniñ mahiyetini bozmuştır...”.

 Böyleliknen, XIX ve XX asırları arasında icat etken yazıcılarnıñ yaratıcılığını tahlil eterek, biz evvelce nümune olaraq kösterilgen metinde qırımtatar ziyalılarınıñ bütün müsülman türk dünyasını lehçe ile birleştirmek kibi mühim arzularını his etemiz. Bu samimiy hayallarnıñ devamını 1928 senesi Qırımda teşkil olunğan «Yañı Elifba Dostları Cemiyeti»niñ yayratqan «Yeñi elifba Şarqta inqilâp demektir!» ğayesinde tapmaq mümkün. Demokratik inqilâp demir perdeleri artında yüzüni saqlamağa çalışqan Sovet sosyalistleri de başta umum halqlarnı «birleştirmek» (yani milliy halq tillerini, adetlerini, dinlerini mahv etip, yañı ruslaştırılğan qavmini meydanğa ketirmek) maqsadınen kendi rus elifbesini latincege avuştırmağa akademik seviyesinde ciddiy davranışlarını köstergeni kibi olsa, neticede ise siyasiy, maaleviy, içtimaiy ve diger sebeplerden dolayı latin elifbesinden vazgeçeler. keniş şeklinde tüşünmege alışqan «Yañı elifba» mücahitleri sovetlerniñ zalım siyasetini duyğan İdil-Ural tatarlarnıñ vekilleri Galimcan Şaraf, Galimcan İbrahim ve türkoloji konferensiyasınıñ ayrı taqım iştirakçilerinen kötergen bu japonyalılar latin elifbasını qabul itmedikleri halda ne içün teraqqi itmiş ve medeniyleşmişlertir? Dünyanıñ her tarafında, medeniyet dünyasınıñ her sahasından pek çoq alimler, mütefekkirler ve mütehassıslar yetiştiren yehudiler ne içün elifbalarını degiştirmeyurlar? Qomşularımız bulunan gürcüler ve ermeniler ne içün latin elifbasına keçmiyurlar? kibi haqlı suallerine ehemmiyet bermeyler, dep neticeler çekmezden evvel bir-eki delilge müracaat eteyik. Qırımnıñ medeniy- içtimaiy ömründe 1920-30-ncı yıllarındaki Sovet hükümetiniñ ğayeviy-siyasiy tazıyığı ve qırımtatar ziyalılarına nisbeten yapılğan teftişler, tevqif ve qatiller zamanı olaraq belli. Bu tazyıqnıñ qurbanı olğan V. İbrahimov, A. Özenbaşlı, H. Giraybay, H. Çapçaqçı, H. Turupçı, S. Hattatov, H. Odabaş, C. Ğafar, O. Aqçoqraqlı, H. Ayvazov, A. Lâtifzade kibi medeniyet erbaplarınıñ yerine ketirilgen yañı kadrlar zayıf ve tecribesiz ediler. Kendisine tabi olğan etnik müsülman halqlarını «cahillikten qurturacaq olğan» Sovyet hükümeti ise öz reformalarınen oquv yurtlarında inqilâptan evvel ve soñ ögrenilgen ilmiy kitaplarnı yasaq ete ya da bir qaç kere deñiştire edi. 1928 ve 1938 senelerinden itibaren Qırımda latin, kirilce harflerinen çıqarılğan devamlı neşirlerniñ çoqusı öz seviyesinen evvelkisinden kommunistik sunniyligi, ahenksizligi ile belli edi. Eñ esası bu hükümetniñ teklifini istep-istemeyip qabul etken altmıştan ziyade halqnıñ elifbeleri ömürde milletlerara medeniy köpüri olmayıp, aksine qaramaqarşılığınen türkiy milletlerni biri-birinden hep uzaqlaştırdı. Siyasiy qapqanğa tüşken türk qavmlerde oqumağa- yazmağa bilmegenlerniñ sayısı arttıqça, iqtisadiy-içtimaiy, siyasiy-medeniy durumları da fenalaştı. Lâkin yazıları zaten olmağan (yoqsa az şekillengen) Bepsâ, İtelmen, Ket, Koryak, Yaqut, Çuvaş kibi halqlar içün yañı elifbelerniñ menimsemeleri faydalı olğanı haqqında bazı bilgilerimiz bar. Mında kommunizm adeptleri tarafından türk müsülmanlarınıñ yazılarına nisbeten yapqan ğayeviy reformalar siyasetini ögrenir ekenmiz, 1969-70-nci senelerde Qazaqıstanda «Kommunizm tuyğı» gazetasınıñ ilâve olaraq arap hurufatında çıqqan «Yeñi hayat» adlı uyğurca kündelik neşirini de qayd etmelimiz. XIX asırnıñ soñu ve XX asır başında icat etken qırımtatar edibi Hasan Çergeyevniñ «Eşit, mevta ne söyleyür!» adlı eserini alayıq. Poema 1905 senesi yazılsa da, ayrı kitap olaraq 1909 senesi neşir olundı. Mında oquyıcı qabirden tirilip çıqqan ve köy, şeherlerni dolanğan mevta vastasınen Rusiye çarlığı ile zapt etilgen Qırım Müsülman Cemiyetiniñ acınıqlı vaziyetini açıq köre. Bundan ötrü müellif qattı nezaret teşkilâtlarından saqınaraq, añaneviy arap yazısı yerine rus elifbesini qullanmağa mecbur ola. Zaten, böyle misallerni ketirgenimizniñ sebebi bu sabıq Şuralar esareti altında yaşağan türk- müsülmanlarda hurufatlar meselesiniñ hem menfiy ve hem müsbet taraflarını köstermektir. Belli qırımtatar hattatı, etnograf ve tarihçısı Osman Aqçoqraqlınıñ bu hususta aytqanı kibi, medeniyet yoluna tüşken halqnıñ iqtisadiy-siyasiy vaziyetleri deñişkeninen, qullanğan mustaqil yazısı da ğayıp ola Lâkin bazıda bu yazılar aksine, ğayrıdan tiklene, yani gizli qullanılıştan alınıp resmiy olaraq tanılabilgenini 1940-ncı yıllarda çıqqan «Azat Qırım» gazetası misalinde añlamaq mümkün. Mında Cihan Muharebesi zamanında Qırım müsülmanlarınıñ ömrüne dair vesiqalı malümatlarnıñ arap, kiril ve esaslı olaraq latin elifbesi ile birlikte oquyıcığa taqdim etilgenine qaniy olamız. Añılğan yazılarnıñ soñkisi ise Türkiye, Azerbaycan ve Qazanda muvaffaq olğan, yani türkiy grammatik hususiyetlerine azmı-çoqmı uyğunlaştırılğan yañı elifbeleriniñ bir sintezi edi.

 Yayınnıñ yerini fazla almamaq içün maqalede olğan bütün dipnotlarını sildim.