KIRIM TATARLARININ İLK TÜRKÇE GAZETESİ ‘’TERCÜMAN ‘’ HAKKINDA

KIRIM TATARLARININ 

İLK TÜRKÇE GAZETESİ 

‘’TERCÜMAN ‘’ HAKKINDA

   Geçen yazımda tarihi olaylara fazla girdiğim için bu yazımda sizlere İsmail Bey Gaspıralı’nın gazetesi olan Tercüman Gazetesi hakkında bilgi vermek ve onu daha yakından tanımak için gazetenin amacını yazmak istedim.
   Tercüman’dan önce İsmail Bey Gaspıralı hakkında bir ön bilgi vermek gerekli fakat İsmail Bey Gaspıralı için bir ön bilgi yetmez onun yaptıklarını fikirlerini öğrenebilmek için hayatını detaylıca günlerce haftalarca senelerce okumak gerekli. İsmail Bey Gaspıralı bildiğiniz gibi 1815 yılında Kırım Hanlığı’nın payitahtı olan Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy’de dünyaya gelmiştir. Annesi Fatma Hanım tarafından köklü bir mirza soyuna mensup olan Gaspıralı bir zadegan’dır. Babası ise Mustafa Alioğlu’dur. Babası Çarlık ordusundan emekli olan bir teğmendir. İsmail Gaspıralı’nın hayatında ki dört dönüm noktalarından birisi babasının da öngörüsü ile Moskova’ya harp okuluna gitmesidir. Burada Rus aydınları ile tanışmış ve o dönemde Ruslar içinde yaygın olan Panslavizm düşüncesini tanıma fırsatı kazanmıştır. Bu da haliyle onda ters tesir yaratmış ve Rusya içindeki Türkleri uyandırma düşüncesini kazanmıştır. Bunu ne şekilde yapacağı ise 1883 yılında Tercüman gazetesinin çıkması ile netlik kazanacaktır. İkinci dönüm noktası ise 1868 yılında bu okuldan yurda dönünce meşhur Zincirli Medrese’sinde Rusça öğretmenliğine başlayınca olmuştur. Burada ki eğitimin geriliğini gören Gaspıralı’ya mollalar ve muallimler ona kızmış bu olaylar onda eğitimin geriliğini göstermiştir. Bir diğer dönüm noktası ise hiç şüphesiz Viyana, Münih ve Stuttgart yolu ile gittiği Fransa seyahati olmuştur. Bu seyahatte Avrupa’da ki durumu yerinden görmüş ve ülkesinde yapacağı reformların temelini oluşturmuştur. Son olarak ise 1883 yılında sayısız defa başvuru yaptığı gazetesini Rusya hükümeti tarafından onaylanmasıdır. 1883 yılında Rus hükümeti tarafından verilen izin Gaspıralı’yı Tercüman gazetesini çıkarmasını sağlamıştır. Bazı aydınlar ki bu aydınların başında Cafer Seydahmet Kırımer gelmektedir bu aydınlar Tercüman Gazetesi’nin Rusya hükümeti tarafından izin verilmesinin nedenini 1783 Rusya’nın Kırım’ı ilhakının 100. senesi olması ile bağdaştırmıştır. Bu aydınlara göre gazete Kırım’ın ilhakının 100. yılı münasebetiyle Kırım Tatarlarına verilen bir hediyedir. Fakat Rusya hükümetinin bir şartı vardı oda gazetenin aynı şekilde Rusça’da yayınlanmasını istemeleriydi.İsmail Bey Tercüman Gazetesi’nin ilk basımını 22 Nisan 1883’te yapmıştır. Bu gazete haftada bir gün yayınlanıyordu. Ekim 1903’ten itibaren haftada iki gün ve 1912 yılından itibaren ise günlük yayınlanmıştır. İsmail Bey bu gazeteyi tamamen kendi bütçesi ile çıkarmıştır. Baskı makineleri, çalışan işçiler ve gazete ile alakalı aklınıza ne gelirse hepsinin ücreti İsmail Bey tarafından karşılanmıştır.1884 yılında açtığı okulun da propagandasını İsmail Bey Tercüman Gazetesi ile yapmıştır. Gazete kısa zamanda büyük bir kitleye hitap etmeye başladı. Tercüman Kırım’dan başlayarak, Rusya’nın Kafkasya, Kazan, Sibirya, Orta Asya bölgeleri, Çin Türkistan’ı, Osmanlı toprakları, Mısır ve İran’da okunmaktaydı.Bunun nedeni ise tabiki de Gaspıralı’nın kullandığı anlaşılır dil olmuştur. İsmail Bey’ in ünlü şiarı olan ‘’Dilde, fikirde ve işte birlik’’ in ilk kısmı böylece oluşmaya başlamıştır. Gazetenin dili ise Osmanlıca,Kırım Tatarcası, Çağatayca ve Azerbaycan dilinin ortak bir karışımıdır.
   Gazetenin bu şekilde okunmasını sağlayan nedenlerden birisi de gazetenin milli fikirleri ve haberleri barındırmasıydı. Gelişi güzel roman ve başka yazılarla doldurulmamasıydı. İsmail Bey Türk ve İslam alemini alakadar eden bütün haber ve yazıları gazetesinde topluyordu. Ayrıca diğer Türk illerinden gelen yazıları ve haberleride yayınlanarak Türk illeri arasında ki iletişimi de sağlıyordu. Gazete epey bir süre yayın hayatına devam etti bunun nedeni ise İsmail Bey’in Rus hükümetini tenkit edecek hiçbir yazıyı gazetesinde barındırmamasıydı. Gazete 1883 yılından 1918 yılına kadar yayın hayatına devam etmiştir. İsmail Bey genellikle kendi yazılarında eski sistem eğitim ile kendisinin savunduğu eğitim usulünü anlatmaktaydı. Bütün Türk illerine dağıtılan ve okunan gazete ile fikirlerini de halka tesir ettirmeye çalışıyordu.
   Bu gazetenin Rusça ismi ise Perevotçik’tir. Gazetenin bu şekilde bir coğrafyada okunması Türkler arasında tek bir dilin oluşturulması fikrini ortaya çıkarmıştır. Ünlü fikir adamımız İsmail Bey Gaspıralı’nın Tercüman’ı Rusya içindeki Türkler arasında büyük bir tesir bırakmış ve onların eğitimde bir üst seviyeye çıkmasına yardımcı olmuştur. İleride ortaya çıkacak olan fikir adamları içinde beslenilecek bir kaynak teşkil etmiştir.